biserlogo
home biser trauma ozenama karadzic rusenje muskaracizena projekti novosti
_______________________________________________________________________________________________________________________________

RUŠENJE IDENTITETA, ciljano uništavanje kulturnog nasljeđa

1996.

"Vojka  mi reče: "Ovo je moje omiljeno mjesto u Sarajevu."
Stajali smo u uskoj kaldrmisanoj ulici na Baščaršiji, trgovačkom centru u srcu starog otomanskog grada. S jedne strane je, unutar ograđenog dvorišta sa natkrivenom fontanom, bila velika bijela Gazi Husref begova džamija sa dvije kupole, iz ranog 16 vijeka: največa u Bosni, i jedna od najljepših na Balkanu. S druge strane je, iza niskog zida i lučne kapije, mala Gazi Husref begova medresa, teološka škola, iste starosti, sa strmim metalnim krovom i osam dimnjaka, jedna od dvije takve koje su preživjele do danas. Obje zgrade je gradio čovjek čije ime nose, i obje imaju, po seldžučkoj graditeljskoj tradiciji, školjkaste portale sivkastozelenog odsjaja, ukrašene stalaktitima arapske kaligrafije. Svuda unaokolo su niski drveni izlozi prodavnica, uokvireni klupama i kamenim trotoarima.
Srbi su bjesomučno gađali ovaj kraj - a vlasnici prodavnica su ih tokom cijele opsade isto tako bjesomučno ponovo gradili."

Zidne Novine, Sarajevo, Decembar 1996.

Chris Agee, "Sedam Dana u Sarajevu"

2 maja 1992 godine zapaljiena je sarajevska poša, izgrađena 1913, neposredno pred početak prvoga svjetskog rata.
Otprilike mjesec dana ranije, jednog jutra je na zgradi pošte osvanuo  sprejani natpis "ovo je Srbija"; već slijedeće jutro pojavio se isto tako sprejani odgovor "Budalo, ovo je pošta"

17 maja 1992 godine granatiran je orijentalni institut, izgrađen 1891. Bosanski pisac Dževad Karahasan napisao je:
"Prva ruševia koju sam upoznao tokom sarajevske ratne godine bio je nekadašnji Orijentalni Institut spaljen granatama već prvih ratnih dana.Tamo sam odlazio iz onog prvog razloga - iz naivne nade da nije onako kako se govori i kako izgleda, da nije zaista sve uništeno, odlazio sam glupo uvjeren da ću naći mnogo ili bar nešto institutskog blaga što je izbjeglo uništenju. (Ljudi znaju da je rak smrtonosan sve dok ga kod njih ne otkriju. Tada osjete, tada povjeruju da ipak ima nade. Trebalo bi jednom ozbiljno tematizirati taj tip nade, nadu koja postoji usprkos...)"

25 augusta 1992 godine zapaljivim fosfornim granatama i metcima zapaljena je vječnica-nacionalna biblioteka, secesijska građevina čija je izgradnja završena 1896 godine. Kada ke kiša saprala čađ i crnilo postalo je vidljivo da je  fasada neoštećena projektilima, svi pogodci nišanjeni su direktno na prozore da bi se što prije zapalila unutrašnjost, i tako onemogućila svaka akcija spašavanja zapaljenih knjiga.
aladza
jajce

7 maja 1993 godine u Banjoj Luci minirana je Ferhadija - džamija. Kamen kojim je građena odnesen je kamionima na gradsko smetljište, a zatim su bagerom razoreni temelji. Mjesto na kojem je bila izgrađena preorano je i pretvoreno u parking.
Moja prijateljica, engleska novinarka snimila je tajno kamerom sve ove faze razaranja. Kada je nakon godinu dana ponovo posjetila Banja Luku i pokušala snimiti parking - bivšu džamiju, srpski policajac ju je popkušao onemogućiti, tvrdeći da se, za novinare neinteresantni parking, tu nalazi oduvijek i da nikada nijedna džamija nije postojala u Banja Luci.
Banja Luka, je grad na sjeverozapadu Bosne i Hercegovine, u gradu je 1991 godine živjelo 82 930 (42,5%) nesrpskih stanovnika, danas ih je u ovom gradu ostalo ispod 5 000. Sistematsko uništavanje džamija i ostalih kulturnih spomenika (ova hronologija primjer je za sve bosanskohercegovačke gradove) teklo je ovako:

*    9 aprila 1993              - zapaljena je Sefer begova džamija
*    7 maja 1993               - miniraju se dvije najljepše i najveće banjalučke džamje Ferhadija i                                     Arnaudija
*    11 maja 1993             - srušena je džamija u Vrbanji
*    17 maja 1993             - spaljena je  Hadži Zulfikar džamija, u Desnoj Novoseliji
*    26 maja 1993             - spaljena je Behram Efendijina džamija, u Desnoj Novoseliji
*    4 jula 1993                 - srušena  je Mehdi-Begova džamija
*    4 jula 1993                 - minirana je  Sofi Mehmed-Pašina džamija u gornjem Šeheru
*    4 jula 1993                 - srušena je Hadž-Begzad džamija na Grabu
*    4 jula 1993                 - spaljena je  Gazanferija džamija
*    14 jula 1993               - srušena je  Hadži Šabanova džamija u Desnoj Novoseliji
*    14 jula 1993               - srušena je  Hadži-Kurd džamija u Lijevoj Novoseliji
*    6 septembra 1993      - srušena je Hadži-Perviz džamija
*    8 septembra 1993      - uništena je  Hadži-Osmanija džamija
*    9 septembra 1993      - srušena je  Hadži-Omerova džamija
*    9 septembra 1993      - zapaljena je  Hadži Salihija džamija
*    15 decembra 1993      - minirano je turbe Ferhad-Paše i njegovih bajraktara

svi ovi objekti bili su stari između 500 i 400 godina, bilo je potrebno samo 8 mjeseci da se svi tragovi jedne kulture (uključujuči i groblja) potpuno iuzbrišu iz slike  jednog grada.

Ipak nažalost, Banja Luka nije jedini grad na Balkanu u kome je islamsko graditeljsko nasljeđe potpuno razoreno. Užice (današnja Srbija) je grad u kome je između 1900 i 1914 godine uništeno 38 džamija. Danas šetajući Užicem nipočemu ne možete naslutiti da je 500 godina ovo bio grad sa izuzetno raskošnim graditeljskim blagom iz otomanskog perioda. Sam Beograd su početkom ovog stoljeća krasile više od 70 džamija, većinom su razorene do 1914, do danas je opstala samo jedna - Bajrakli džamija. Tokom ovog rata i ona je u više navrata minirana.

stari

Kao što je paljenje sinagoga donijelo smrt milionima Jevreja, tako isto je paljevina ovih prelijepih zgrada, koje su svjedoci vjekovima izgrađene kulture, koji su svojim postojanjem legitimirale  zajednički život, značila je smrt preko 300 000 bosanskih muslimana i katolika; značila je koncentracione logore; značila je brutalna silovanja i seksualnu torturu za oko 45 000 muslimanki; preko 20 000 siročadi i više od 10 000 invalida samo u Sarajevu.

Bila sam se već navikla na rat i genocid, na ljutnju i nevjericu zbog  elite Zapada koja, fascinirana brutalnošću, dokono gleda i žrtvama ne daje nikakvo sredstvo za odbranu. Bila sam se već navikla na bespomoćnosti i neprekidnu grižnju savjesti jer se moja neposredna okolina i svakodnevni komfor nisu niti najmanje poremetili. Bila sam ubjeđena da me ništa više ne može zaboliti, kada su u Mostaru, 19. novembra 1993 godine u 15 sati i 52 minute, hrvatski ekstremisti iz zapadnog dijela grada srušili Stari Most.
alifakovac

Svi ljudi iz Mostara koje poznajem znaju tačan datum, sat i minutu u kojoj se Stari Most, nakon dvodnevnog granatiranja srušio u rijeku Neretvu.Moj brat je snimio rušenje na video kasetu. Danima sam sleđena sjedila na kauču i uvijek iznova u nevjerici gledala taj snimak. Sjećam se da sam maštala o tome kako bi bilo divno realitet kao video kasetu premotati u unazad, kao da je  katastrofa samo igra koja se u stvarnosti nikada nije ni desila.


Niti jedan izvještaji o UŽASIMA, a bilo ih je i previše, nije me tako paralizirao, pitala sam se zašto me nešto materijalno i naizgled obnovljivo zaokuplja više nego sva krv koja je tekla mojom zemljom. Sve dok nisam shvatila da je sa bezživotnim kamenim blokovima Starog Mosta zauvijek umro ne samo dio moje duše, nego i dio duše svakoga od nas. Srušiti jedan spomenik kulture bilo gdje u svijetu je civilizacijski tabu, kršenje tog tabua rušenje je same civilizacije.


Sve ove građevine, svjedoci naše prošlosti, legitimirale su našu budućnost u jednom tolerantnom, multietničkom i multikulturnom društvu, legitimirale su gradski identitet i jednu kulturu zajedništva; i baš zato su bile prvi cilj barbarskog uništavanja. Naivnost i bespomoćnost bosanskog naroda i bosanske politike pred agresivnim srpskim i hrvatskim nacionalizmom je ista ona naivnost i bespomoćnost svake civilizacije pred barbarizmom.

Aida Daidžić

URBforum, Sarajevo

Izvori:


- Zidne Novine, broj 8-9, decembar 1996

- Behar, broj 18, V-VI 1995

- Studije o islamskoj arhitektonskoj baštini, Husref Redžić; Veselim Masleša 1983

- Arhitektura Bosne i Hercegovine 1878-1918, Ibrahim Krzović, Umjetnička Galerija Bosne i Hercegovine

- Dževad Karahasan, Poetika ruine, Iydavač Melčić Dunja Das Wort im Krieg. Ein Bosnisch-Croatisches Lesebuch,

- dnevni List "Oslobođenje", maj - august 1992

- Leksikografski Yavod SFRJ - SR Bosna i Hercegovina.

- Kartografske Publikacije. Hrvatski Informativni Centar (Po statističkim podatcima iz 1991)